Co to jest zachowek?
Zachowek ma na celu zabezpieczenie interesów osób najbliższych spadkodawcy. Zasadą jest, że spadek przypada w odpowiednich częściach spadkobiercom zmarłego, a więc jego dzieciom, małżonkowi i w dalszej kolejności rodzicom czy wnukom.
Wielokrotnie dochodzi jednak do sytuacji, w których spadkodawca w drodze testamentu przepisuje cały majątek np. na jednego członka rodziny bądź przekazuje mu w formie darowizny nieruchomość, będącą jedynym wartościowym składnikiem wchodzącym w skład jego majątku.
W takich sytuacjach osobie najbliższej spadkodawcy, która np. została pominięta w testamencie i nie otrzymała należnej jej części udziału spadkowego, przysługuje roszczenie o zapłatę zachowku.
Dzięki instytucji zachowku pominięte przez zmarłego osoby najbliższe mogą domagać się zapłaty określonej kwoty pieniężnej, stanowiącej pewien ułamek wartości ich udziału spadkowego, który przypadałby im, gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego.
Zachowek jako uprawnienie do żądania określonej sumy pieniężnej
Osoba uprawniona do zachowku nie jest uprawniona do żądania wydania jakiejkolwiek z rzeczy, które wchodzą w skład spadku. Nie może żądać np. przeniesienia własności: nieruchomości, samochodu, itd. Osobie takiej przysługuje tylko i wyłączenie roszczenie o zapłatę określonej kwoty pieniężnej.
Kto może wystąpić o zachowek?
W pierwszej kolejności osobami uprawnionymi do zachowku są zstępni spadkodawcy, a więc przede wszystkim dzieci zmarłego oraz jego małżonek. Do grupy zstępnych zalicza się także wnuki oraz prawnuki itd., które zyskują prawo do zachowku w sytuacji, gdy ich rodzic zmarł przed spadkodawcą.
Ostatnią grupą uprawnioną do zachowku są rodzice zmarłego, którzy zyskują prawo do zachowku, jeśli spadkodawca w chwili śmierci nie miał zstępnych. W takim przypadku prawo do zachowku przysługuje jego małżonkowi oraz rodzicom.
Roszczenie o zachowek nigdy nie przysługuje rodzeństwu spadkodawcy ani jakimikolwiek innym dalszym krewnym, np. teściowej czy zięciowi.
Kiedy nie należy się zachowek?
Ustalając, komu przysługuje roszczenie o zachowek, każdorazowo należy ocenić, czy dany spadkobierca otrzymałby swój udział spadkowy, gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego. Są bowiem przypadki, w których nawet osobom najbliższym nie przysługuje prawo do zachowku.
Roszczenie o zachowek nie przysługuje przede wszystkim spadkobiercom, którzy zostali wydziedziczeni w testamencie (np. z uwagi na uporczywe niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych), a także uznanym przez sąd za niegodnych dziedziczenia.
Roszczenie o zachowek nie przysługuje także spadkobiercom, którzy:
1) odrzucili spadek;
2) zawarli ze spadkodawcą umowę o zrzeczeniu się dziedziczenia;
3) zrzekli się prawa do zachowku.
Wydziedziczenie, jak i uznanie za niegodnego do dziedziczenia, dotyczą tylko osoby wydziedziczonej albo samego niegodnego i nie rozciągają się na ich zstępnych. Zatem roszczenie o zachowek przechodzi na zstępnych (dzieci, wnuki itd.) osoby wydziedziczonej lub uznanej za niegodną dziedziczenia.
Powyższa zasada odnosi się także do zstępnych:
1) osoby, która odrzuciła spadek;
2) osoby, która zrzekła się dziedziczenia, jeśli w umowie ze spadkodawcą wskazano, że zrzeczenie się nie obejmuje zstępnych.
Zachowek a separacja bądź pozew o rozwód
Uprawnienie do zachowku nie przysługuje małżonkowi, który pozostawał ze spadkodawcą w separacji.
Zachowek nie przysługuje także małżonkowi, przeciwko któremu spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy, a żądanie to było uzasadnione. Dotyczy to oczywiście postępowań, które nie zostały zakończone z uwagi na śmierć spadkodawcy.
Celem pozbawienia takiego małżonka uprawnienia do zachowku, każdy z pozostałych spadkobierców powinien, w terminie sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku (nie więcej jednak niż jeden rok od śmierci spadkodawcy), wnieść pozew o wyłączenie takiego małżonka z dziedziczenia. Wyłączenie następuje wtedy na mocy orzeczenia sądu.
Zachowek a darowizny i zapisy
Zachowek nie przysługuje uprawnionemu, jeśli otrzymał od spadkodawcy (za jego życia), w drodze darowizny, zapisu zwykłego bądź windykacyjnego, majątek, którego wartość jest co najmniej równa wysokości należnego zachowku.
Sprawy o zachowek nie należy do najłatwiejszych. Jeśli nie wiesz czy przysługuje Ci prawo do zachowku albo nie wiesz jak sporządzić pozew o zapłatę zachowku, zapraszam do skorzystania z mojej pomocy.
FAQ
Tak. Małżonek należy do kręgu uprawnionych do zachowku (art. 991 Kodeksu cywilnego). Zachowek przysługuje mu, jeśli został pominięty w testamencie lub otrzymał mniej niż wynosi jego ustawowy udział. Wynosi połowę wartości udziału, który przypadałby mu przy dziedziczeniu ustawowym.
Zachowek to połowa wartości udziału spadkowego (2/3 dla małoletnich i trwale niezdolnych do pracy). Przykład: spadek wart 300 000 zł, dwoje dzieci i brak małżonka. Każde dziecko dziedziczyłoby ustawowo 1/2, czyli 150 000 zł. Zachowek każdego dziecka wynosi 1/2 z 150 000 zł = 75 000 zł. Do obliczeń dolicza się też darowizny dokonane przez spadkodawcę za życia.
Roszczenie o zachowek przedawnia się po 5 latach od ogłoszenia testamentu lub od otwarcia spadku (art. 1007 k.c.). Po upływie tego terminu zobowiązany do zapłaty może skutecznie podnieść zarzut przedawnienia. Warto nie zwlekać, szczególnie gdy majątek spadkowy jest rozpraszany przez spadkobiercę.
Tak, jeśli jego rodzic (dziecko spadkodawcy) nie dożył otwarcia spadku lub został wydziedziczony. Wnuk wstępuje wtedy w miejsce rodzica i nabywa prawo do zachowku w jego wysokości. Jeśli rodzic żyje i dziedziczy, wnuk co do zasady nie jest uprawniony do zachowku.
Tak. Darowizny dokonane przez spadkodawcę są doliczane do spadku przy obliczaniu zachowku (tzw. substrat zachowku). Nie dolicza się darowizn drobnych ani tych dokonanych wcześniej niż 10 lat przed śmiercią na rzecz osób niebędących spadkobiercami lub uprawnionymi do zachowku.
Tak, w drodze umowy o zrzeczenie się dziedziczenia zawartej z przyszłym spadkodawcą za jego życia (art. 1048 k.c.). Umowa musi mieć formę aktu notarialnego. Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje co do zasady również zachowek, chyba że strony postanowiły inaczej.
Należy wezwać go pisemnie do zapłaty w wyznaczonym terminie, a następnie skierować sprawę do sądu. Przed pozwem warto zlecić wycenę majątku spadkowego, zebrać dokumenty potwierdzające pokrewieństwo i ustalić, czy były dokonywane darowizny. Kancelaria może przygotować wezwanie i reprezentować w postępowaniu sądowym.
Tak, ale tylko z ważnych przyczyn wskazanych w ustawie: uporczywe postępowanie wbrew woli spadkodawcy, dopuszczenie się przestępstwa przeciwko niemu lub rażące zaniedbanie obowiązków rodzinnych (art. 1008 k.c.). Wydziedziczenie musi być dokonane w testamencie i zawierać konkretne uzasadnienie — ogólnikowy zapis sąd może zakwestionować.
