W jakiej wysokości należy się zachowek?
Wysokość zachowku zależy od dwóch rzeczy: wartości udziału spadkowego, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, oraz tego, czy uprawniony należy do grupy osób chronionych przez przepisy.
Zasada ogólna — połowa udziału ustawowego
Zachowek wynosi ½ wartości udziału, który uprawniony otrzymałby, gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego (bez testamentu).
Wyjątek — dwie trzecie dla osób szczególnie chronionych
Zachowek wynosi ⅔ wartości udziału ustawowego, jeżeli uprawniony w chwili otwarcia spadku był:
- trwale niezdolny do pracy, lub
- małoletni.
Przykład liczbowy
Spadkodawca pozostawił majątek o wartości 600 000 zł i troje dzieci. W testamencie cały majątek przekazał jednemu z nich.
Każde dziecko dziedziczyłoby ustawowo ⅓ → 200 000 zł.
| Uprawniony | Podstawa | Zachowek |
|---|---|---|
| Pełnoletnie dziecko zdolne do pracy | ½ × 200 000 zł | 100 000 zł |
| Małoletnie dziecko | ⅔ × 200 000 zł | 133 333 zł |
| Dziecko trwale niezdolne do pracy | ⅔ × 200 000 zł | 133 333 zł |
Co wlicza się do wartości majątku przy obliczaniu zachowku?
Wartość majątku do obliczenia zachowku to nie tylko to, co spadkodawca pozostawił w chwili śmierci. Dolicza się do niej:
- darowizny uczynione przez spadkodawcę za życia (z pewnymi wyjątkami, m.in. drobne darowizny zwyczajowo przyjęte)
- zapisy windykacyjne z testamentu
Dzięki temu spadkodawca nie może pozbawić uprawnionych zachowku przez rozdanie majątku jeszcze za życia.
Kiedy zachowek ulega obniżeniu lub wygasa?
Zachowek może być niższy lub wynosić zero, jeśli:
- uprawniony odrzucił spadek — traci prawo do zachowku
- uprawniony zrzekł się dziedziczenia za życia spadkodawcy w umowie notarialnej
- uprawniony został wydziedziczony w testamencie z ważnych przyczyn określonych w Kodeksie cywilnym (np. uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych)
- uprawniony uznany za niegodnego dziedziczenia przez sąd
Zachowek jako roszczenie o zapłatę pieniędzy
Zachowek jest roszczeniem o zapłatę określonej kwoty pieniężnej. Osoba uprawniona do zachowku nie jest uprawniona do żądania wydania jakiejkolwiek z rzeczy, które wchodzą w skład spadku, np. nieruchomości czy samochodu. Więcej o prawie do zachowku pisałem we wpisie „Prawo do zachowku„.
Dobrowolna zapłata zachowku – ugoda pozasądowa
Osoba uprawniona do zachowku może przede wszystkim dochodzić jego zapłaty na drodze polubownej, a więc z pominięciem sądu.
Rozwiązanie to jest o wiele korzystniejsze niż dochodzenie zachowku na drodze sądowej, ponieważ pozwala nam uniknąć długotrwałego procesu sądowego oraz kosztów postępowania sądowego, które w przypadku wysokiej wartości zachowku mogą okazać się bardzo duże, np. z uwagi na wynagrodzenie biegłego sądowego.
Jeśli powstanie problem z ustaleniem wartości majątku spadkowego i w konsekwencji wysokością zachowku, zawsze można skorzystać z pomocy biegłego, który pomoże nam ustalić wartość np. nieruchomości wchodzącej w skład spadku.
Warunki spłaty zachowku, w tym wysokość zachowku, termin spłaty czy rozłożenie płatności na raty itd., warto zawrzeć w ugodzie pozasądowej, która pozwoli w sposób przejrzysty uregulować wszelkie kwestie związane z należnym zachowkiem.
Ugoda pozasądowa jest bardzo ważnym dokumentem, ponieważ zabezpiecza interesy osoby uprawnionej do zachowku. W przypadku uchylania się przez osobę zobowiązaną do spłaty zachowku od wykonania ugody, możemy w oparciu o nią skierować pozew do sądu o zapłatę. Postępowanie sądowe w takiej sytuacji jest o wiele prostsze i szybsze.
Dochodzenie roszczeń o zapłatę zachowku – pozew o zapłatę zachowku
Drugim sposobem dochodzenia roszczeń o zapłatę zachowku – obok dobrowolnej zapłaty – jest postępowanie sądowe. Odbywa się ono poprzez sporządzenie i wniesienie do właściwego sądu pozwu o zapłatę zachowku. Jest to wariant dużo droższy i czasochłonny, dlatego pozew do sądu należy kierować tylko w sytuacji, gdy nie ma możliwości zawarcia ugody pozasądowej z uwagi np. na brak woli polubownego rozwiązania sprawy o zachowek czy sporu co do jego wysokości.
Postępowanie sądowe w sprawie o zachowek wiąże się nie tylko z koniecznością uiszczenia opłaty sądowej, która wynosi 5% wysokości dochodzonego zachowku (wartości przedmiotu sporu), ale także poniesienia dodatkowych kosztów związanych np. z wynagrodzeniem biegłego sądowego.
Sporządzając pozew o zapłatę zachowku, bardzo ważne jest prawidłowe ustalenie, od kogo możemy żądać zachowku oraz czy nasze roszczenie o zapłatę zachowku nie jest przedawnione.
Rozważając zatem skierowanie sprawy o zapłatę zachowku na drogę postępowania warto skorzystać z pomocy doświadczonego radcy prawnego, który zajmuje się sprawami o zachowek.
